خطرات دفع غير بهداشتي زباله
در كشور ما ايران با محاسبه ۷۰۰ گرم زباله سرانه، هر روزه بالغ بر ۵۰۰۰۰ تُن مواد زايد جامد توليد ميشود. لكن ازدياد جمعيت و توسعه صنعت موجبات ازدياد مواد زايد جامد و بالطبع تغييرات فيزيكي- شيميائي آن ها را بوجود مي آورد به طوريكه برنامه هاي جمع آوري و دفع زباله موجود جوابگوي نيازهاي اين بخش ازكار نخواهد بود. امر جمع آوري، دفع، بازيافت و اصولا مديريت مواد زايد جامد در ايران با توجه به نوع و كيفيت زباله هاي ايران تفاوت فاحشي با ساير كشورهاي جهان دارد ، لذا بكارگيري هر گونه تكنولوژي بدون شناخت مواد و سازگاري عوامل محلي كار ارزنده اي نيست.
وجود ۷۰ درصد مواد آلي قابل كمپوست و بيش از ۴۰ درصد رطوبت در زباله هاي خانگي از يك سو و تفاوت فاحش آب و هوا و شرايط زيست در مناطق مختلف كشور با سبك و فرهنگ منحصر بخود از سوي ديگر خود دليلي بر عدم استفاده بي رويه از تكنولوژي هاي وابسته به خارج است، تجربه سال ها ركود در عمل آوردن كمپوست و پرداخت هزينه هاي گزاف جمع آوري و دفع زباله كه تنها براي شهرهاي مختلف كشور روزانه حدود ۳۰-۲۰% بودجه شهرداري ها را تشكيل مي دهد نشانگر اهميت اين مسئله در برنامه هاي محيط زيست كشور است.
خطرات ناشي از دفع زباله به طريق غير بهداشتيتوجه به امر بهداشت و سلامت جامعه و رعايت جنبه هاي پيشگيري قبل از درمان بدون توجه به سيستم هاي جمع آوري و دفع مواد زايد كه مسبب اصلي آلودگي در شهرها و روستاهاي كشور است، امكان پذير نيست. اشاعه بيماري كيست هيداتيك، بروز گهگاه وبا، انواع بيماري هاي پوستي همچون ليشمانيوز و سلسله بيماري هاي سرطان زا و سكته هاي نابهنگام در جوامع كنوني كه معمولا به مواد فساد پذير و پس مانده هاي شيميايي محيط زيست نسبت داده مي شود ماحصل تداخل صدها نوع مواد سمي و عفونت زا با زباله هاي شهري و انتشار آن ها در آب، خاك و هواي زندگي روزمره ماست. عليهذا به منزله بهبود مديريت مواد زايد جامد و اجراي اهداف بهداشتي اقتصادي كشور گفتار حاضر به صورت فشرده، كلياتي از موارد آلودگي و طبقه بندي مواد زايد جامد را با توجه خاص به سيستم هاي جمع آوري، دفع و بازيافت مواد، مورد بحث قرار مي دهد.
اهميت دفع بهداشتي زباله ها موقعي بر همه روشن خواهد شد كه خطرات ناشي از آن ها بخوبي شناخته شود. زباله ها نه فقط باعث توليد بيماري، تعفّن و زشتي مناظر مي گردند، بلكه مي توانند به وسيله آلوده كردن خاك، آب و هوا خسارات فراواني را ببار آورند. بهمان اندازه كه تركيبات زباله مختلف است، خطرات ناشي از مواد تشكيل دهنده آن ها نيزمي توانند متفاوت باشند. جمع آوري، حمل و نقل و آخرين مرحله دفع اين مواد بايستي به طريقي باشد كه خطرات ناشي از آن ها در سلامتي انسان به حداقل ممكن كاهش يابد.
راجع به خطرات حاصل از زباله هاي شهري و صنعتي بايد گفت كه در كليه منابع علمي و كتب مربوطه همواره اشاره به ابتلاي انسان ها به بيماري هاي گوناگون شده است. در كتب علمي تعداد باكتري هاي مختلف موجود در خاكروبه خيابان ها از ۲ تا ۴۰ ميليون به صورت خاص و از ۵۰۰۰۰ تا ۱۰ ميليون بطور عموم در هر گرم برآورده شده است. اين تعداد باكتري مي توانند به سادگي موجب بروز بيماري هاي گوناگوني گردند. مخصوصا اينكه در اين مواد انواعي از باكتري هاي مولد وبا، تيفوس و كزاز بطور مسلّم و صريح تشخيص داده شده است.
خطرات ناشي از وجود مگس براي انسان و عموم حيوانات اهلي بر همه روشن است، مگس خانگي (Mussca domestica) مخصوصا از نظر انتشار بسياري از باكتري هاي بيماريزا قابل اهميت مي باشد. بر اساس مطالعات انجام شده انتشار بسياري از امراض همچون اسهال هاي آميبي و باسيلي، تراخم، حصبه و شبه حصبه، وبا، سِل، جذام، طاعون و سياه زخم به وسيله مگس امكان پذير است
در صورتي كه روش دفع زباله به صورت تلنبار كردن در فضاي آزاد باشد، لارو مگس در داخل زباله كه از نشر حرارت، رطوبت و مواد غذايي مناسب ترين محيط به شمار مي رود رشد و نمو كرده و پس از رسيدن زمان بلوغ به منازل و اماكن مجاور پرواز مي نمايد. قدرت پرواز مگس تا حدود ۲۰ كيلومتر مشخص شده است.
سالم سازي محيط بخصوص كنترل زباله ها چه در امر جمع آوري و چه در دفع بهداشتي آن ها مفيدترين راه مبارزه با جوندگان مي باشد و بديهي است كه يكي از خطرناكترين مضرات عدم توجه به دفع زباله نشو و نما و انتشار موش در شهرها است. ناراحتي هاي حاصل از موش ها از يك گاز گرفتگي ساده تا تب تيفوس و طاعون متفاوت است. بيماري لپتوسپيروز در نتيجه تغذيه مواد غذايي آلوده به مدفوع موش بيمار و با استحمام در آب آلوده و يا در تماس مستقيم با موش آلوده، به وجود مي آيد. موش مي تواند در انتقال بيماري هايي چون اسهال آميبي و انتقال كرم كدو و تريشين نيز به طور غيرمستقيم، نقش مهمي ايفاء كند. موش و ساير جوندگان براي توليد مثل و ازدياد جمعيت خويش به سه چيز احتياج دارند، غذا، آب و پناهگاه كه هر سه در اغلب موارد در زباله هاي شهري وجود دارد.
در كشور ما مسئله كمبود آب مخصوصا چه در امر صنعت و چه در امركشاورزي مشكلات فراواني را به بار آورده است. مصرف زياد از حدّ آب در شهرها و اسراف هاي بي رويه در هر زمينه نيز تشديد كننده اين مشكل است. عدم وجود منابع آب كافي از يك سو و عدم كنترل آلودگي آب به وسيله تخليه فاضلاب ها و زباله هاي شهري و صنعتي از سوي ديگر تاثير زيانبخشي در اقتصاد و بهداشت جامعه ما دارد. همچنين تخليه مواد زايد جامد و مايع (زباله و فاضلاب ها) در محيط به وسيله جاري شدن آب هاي سطحي اعم از جويبارها، رودخانه ها و ديگر آب هاي حاصل از بارندگي به نقاط مختلف موجب انتشار آلودگي مي گردند و اين در حاليست كه متاسفانه در بعضي از شهرهاي ما دفع بي رويه زباله اكثرا به وسيله تخليه مواد به جويبارها صورت مي گيرد و يا دفن غير بهداشتي آن در سراشيبي ها و ديگر اماكن كه مخالف ضوابط حفاظت آب هاي زيرزميني است انجام مي شود كه از نظر بهداشت محيط كاملا خطرناك است. مخصوصا اينكه محل تخليه و يا دفن در خاك هاي سبك شني و يا در حوالي رودخانه ها و چشمه سارها باشد.
زباله هاي شهري كه خود تركيبي از فضولات انساني و حيواني و بسياري ديگر از مواد زائد صنعتي و كشاورزي است، متاسفانه در آخرين مرحله دفع به خاك و يا آب منتقل مي شوند. كالاهاي مصنوعي كه از مواد پلاستيكي ساخته شده اند پس از استعمال به صورت مواد زائد تجزيه نشدني در زباله انباشته و درخاك باقي مي مانند زيرا پليمرهاي مصنوعي (نايلون) بر عكس پليمرهاي طبيعي موجود در پشم و پنبه به علت نبودن آنزيم ويژه، سال ها جهت تجزيه در طبيعت به صورت خام و بدون تغيير باقي مي ماند. وجود انواع مختلف قوطي هاي كنسرو، لاستيك هاي مستعمل، لاشه هاي اتومبيل، فضولات بيمارستان ها و مواد شيميائي كارخانه ها كه هم اكنون در اغلب شهرها جزو لاينفك زباله هاي شهري هستند به خارج از شهر در دامان طبيعت پراكنده و يا دفن مي شوند. نتيجه اين عمل، تجزيه هائي است كه طي ساليان دراز خطرات مهيبي را در آب و خاك منطقه بوجود آورده و موجب بيماري هاي گوناگوني در انسان و حيوان و كليه موجوداتي كه در آن منطقه زندگي مي كنند مي شود.
در مناطقي كه مبادرت به ايجاد زباله سوزی به صورت کنترل نشده مي شود، احتراق مواد پلاستيكي كه متاسفانه امروزه به ميزان فراواني در زباله ها وجود دارند صرفنظر از توليد ديوكسين ها گازهايي همچون گاز كربنيك، انيدريد سولفوره، گازهاي سمي كلره و غيره مي نمايد كه فوق العاده خطرناك بوده و موجب آلودگي شديد هوا مي گردند.